Teknik Sözlük

Bu sözlükte web, yazılım, yapay zeka, otomasyon ve IoT projelerinde sık karşılaşabileceğiniz teknik terimleri mümkün olduğunca anlaşılır şekilde açıklıyoruz. Tanımlar, teknik ekip için değil, bir yazılım projesine başlamadan önce neye ihtiyaç duyduğunu anlamak ve doğru karar vermek isteyen kişiler için yazıldı.

3-D Secure: Online kart ödemelerinde bankanın ek olarak yaptığı güvenlik doğrulamasıdır. Ödeme sırasında SMS kodu, mobil bankacılık onayı veya benzer bir doğrulama istenerek işlemi yapan kişinin gerçekten kart sahibi olduğu kontrol edilir.
API: Farklı yazılımların birbiriyle iletişim kurmasını sağlayan tanımlı bir arayüzdür. Örneğin bir web uygulaması, ödeme sisteminden veri almak veya CRM'e yeni müşteri göndermek için bir API kullanabilir.
API rate limit: Bir API'nin belirli bir süre içinde kabul ettiği request sayısını sınırlamasıdır. Bu sınır aşıldığında sistem request'leri geçici olarak reddedebilir. Yoğun kullanılan automation ve integration sistemlerinde rate limit'leri dikkate almak ve gerektiğinde retry veya queue kullanmak önemlidir.
CI/CD: Kodda yapılan değişiklikleri otomatik olarak test eden ve başarılı olduğunda yayına gönderen bir sistemdir. Böylece her değişiklik için işlemleri elle yapmak yerine daha sık ve daha kontrollü deployment yapılabilir.
containers: Bir uygulamayı çalıştırmak için ihtiyaç duyduğu kod, kütüphane ve ayarlarla birlikte paketleyen bir çalışma ortamıdır. Bu sayede uygulamanın development, test ve production ortamlarında daha tutarlı çalışması sağlanır.
Core Web Vitals: Google'ın web sayfalarının kullanıcı deneyimini değerlendirmek için kullandığı temel performans ölçümleridir. Sayfanın ne kadar hızlı yüklendiği, kullanıcı etkileşimlerine ne kadar hızlı cevap verdiği ve içeriklerin ekranda ne kadar stabil kaldığı gibi konuları ölçer.
deployment: Bir uygulamanın veya yeni bir sürümün çalışacağı ortama aktarılıp kullanıma açılmasıdır. Deployment manuel yapılabileceği gibi CI/CD pipeline üzerinden otomatik olarak da gerçekleştirilebilir.
device firmware: Bir donanım cihazının üzerinde çalışan temel yazılımdır. Sensörlerin, mikrocontroller'ların ve diğer elektronik bileşenlerin nasıl çalışacağını belirleyen kod bu katmanda bulunabilir. IoT cihazlarında firmware güncellemeleri genellikle cihazın davranışını değiştirmek, hata düzeltmek veya yeni özellik eklemek için kullanılır.
GEO: Generative Engine Optimization anlamına gelir. Bir web sitesindeki içeriği ChatGPT, Gemini ve Perplexity gibi AI araçlarının daha kolay anlamasını ve güvenilir bir kaynak olarak kullanabilmesini hedefleyen içerik ve yapılandırma yaklaşımıdır.
HMAC-SHA512: Bir verinin gerçekten beklenen kaynaktan geldiğini ve işlem sırasında değiştirilmediğini kontrol etmeye yarayan bir güvenlik mekanizmasıdır. Aynı gizli anahtara sahip iki taraf, veriden aynı HMAC değerini üretebildiğinde mesajın doğruluğu kontrol edilebilir.
human review: Bir automation veya AI sistemi belirli bir işlemden emin olmadığında kararın bir insan tarafından kontrol edilmesi sürecidir. Özellikle LLM kullanan sistemlerde modelin güvenli şekilde çözemediği belirsiz durumları otomatik olarak tahmin etmek yerine human review'a göndermek daha güvenilir olabilir.
idempotency: Aynı işlemin birden fazla kez çalıştırılmasına rağmen sistemin yalnızca bir kez çalışmış gibi davranmasını sağlayan tasarım yaklaşımıdır. Örneğin bir ödeme isteği network problemi nedeniyle iki kez gönderilirse, idempotent bir sistem müşteriden iki kez ücret çekilmesini önleyebilir.
infrastructure as code: Sunucu ve altyapı ayarlarını elle yapmak yerine bunları kod veya yapılandırma dosyalarıyla tanımlama yaklaşımıdır. Böylece altyapı version control altında tutulabilir, tekrar kurulabilir ve yapılan değişiklikler daha kolay takip edilebilir.
Interaction to Next Paint: INP, kullanıcının bir butona tıklaması veya ekrana dokunması gibi bir etkileşimden sonra sayfanın görsel olarak ne kadar hızlı tepki verdiğini ölçer. Kullanıcının sayfayı gerçekten hızlı ve akıcı hissedip hissetmediğini anlamak için kullanılan önemli performans metriklerinden biridir.
JSON-LD: Web sayfasındaki bilgileri arama motorlarının ve diğer sistemlerin daha kolay anlayabileceği yapılandırılmış bir formatta tanımlamak için kullanılan bir veri formatıdır. Örneğin bir sayfanın ürün, şirket, makale veya etkinlik hakkında olduğunu açık şekilde belirtmek için kullanılabilir.
LLM: Large Language Model anlamına gelir. Metinleri anlayabilen, üretebilen ve verilen içerikten bilgi çıkarabilen yapay zeka modelleridir. LLM'ler özellikle doküman analizi, classification, data extraction ve içerik üretimi gibi işlerde güçlüdür. Ancak kritik iş kararlarının doğrudan modelin tahminine bırakılması yerine çıktının validation ve business rules ile kontrol edilmesi gerekir.
MQTT: IoT cihazları ve sensörler arasında veri göndermek için kullanılan hafif bir messaging protocol'üdür. Düşük bant genişliğinin olduğu ve bağlantının zaman zaman kesilebildiği ortamlarda çalışabilecek şekilde tasarlanmıştır.
n8n: Farklı sistemleri birbirine bağlayan ve birden fazla adımdan oluşan işleri otomatik olarak çalıştıran bir workflow aracıdır. Örneğin bir e-postayı alıp LLM ile analiz edebilir, sonucu kontrol edebilir ve ardından CRM'e aktarabilir. n8n self-hosted olarak kendi sunucunuzda da çalıştırılabilir. Ancak workflow'un bağlandığı harici servisler kullanılıyorsa verilerin bu servislere gönderilebileceği ayrıca değerlendirilmelidir.
observability: Bir production sisteminin gerçekte ne yaptığını anlamanızı sağlayan log, metric, trace ve alert gibi verilerin birlikte izlenmesidir. Bir sistemin çalışmadığını kullanıcı söylemeden önce fark etmenize, hatanın nerede oluştuğunu bulmanıza ve performans sorunlarını takip etmenize yardımcı olur.
OTA updates: Over-the-air updates anlamına gelir. Cihazların firmware veya software güncellemelerini fiziksel olarak yanlarına gitmeden uzaktan almasını sağlar. IoT filolarında OTA updates genellikle kontrollü rollout, health check ve gerektiğinde rollback mekanizmalarıyla birlikte kullanılır.
production: Kullanıcıların veya gerçek operasyonların kullandığı canlı sistemdir. Development ve test ortamından farklı olarak production'daki hatalar doğrudan gerçek kullanıcıları, verileri veya iş süreçlerini etkileyebilir.
PWA: Progressive Web App anlamına gelir. Web teknolojileriyle geliştirilen ancak kullanıcıya mobil uygulamaya benzer bazı özellikler sunabilen web uygulamasıdır. Cihaza kurulabilme, offline çalışma veya bazı device özelliklerine erişim gibi yetenekler kullanılan teknolojiye ve işletim sistemine göre değişebilir.
retry: Başarısız olan bir işlemi belirli kurallara göre tekrar çalıştırmaktır. Network problemi, timeout veya geçici servis hataları gibi durumlarda kullanılır. Retry mekanizmasının kontrolsüz şekilde uygulanması duplicate işlemlere yol açabileceği için özellikle ödeme, sipariş ve veri aktarımı gibi süreçlerde idempotency ile birlikte düşünülmelidir.
rollback: Bir deployment veya güncelleme sonrasında sorun ortaya çıktığında sistemi önceki çalışan sürüme geri döndürme işlemidir. Özellikle production deployment ve OTA update süreçlerinde güvenli bir rollback mekanizması, hatalı bir sürümün etkisini sınırlamak için önemlidir.
schema: Bir sistemin hangi veriyi kabul edeceğini tanımlayan kurallar bütünüdür. Hangi alanların bulunacağı, hangi veri tiplerinin kullanılacağı ve hangi değerlerin geçerli olduğu schema ile belirlenebilir. Özellikle API ve LLM sistemlerinde modelin veya başka bir servisin ürettiği verinin beklenen yapıya uyup uymadığını kontrol etmek için kullanılır.
self-hosting: Bir yazılımı üçüncü taraf bir SaaS platformunda çalıştırmak yerine kendi sunucunuzda veya kontrol ettiğiniz altyapıda çalıştırmaktır. Bu yaklaşım veri, erişim ve altyapı üzerinde daha fazla kontrol sağlayabilir. Ancak sunucu yönetimi, güvenlik, backup ve maintenance gibi sorumluluklar da size ait olur.
source of truth: Bir bilginin sistem içerisinde güvenilecek asıl kaynağıdır. Örneğin bir müşterinin gerçek sipariş durumu ERP sisteminde tutuluyorsa, farklı sistemlerde bulunan geçici veriler yerine ERP source of truth olarak kabul edilebilir.
telemetry: Bir cihazın veya sistemin kendi durumuyla ilgili gönderdiği ölçüm ve teknik verilerdir. IoT sistemlerinde sıcaklık, battery seviyeleri, bağlantı durumu, hata bilgileri ve cihazın son çalışma zamanı gibi veriler telemetry olarak toplanabilir.
webhook: Bir sistemde belirli bir olay gerçekleştiğinde başka bir sisteme otomatik olarak gönderilen HTTP request'idir. Örneğin ödeme başarılı olduğunda ödeme sistemi sizin backend'inize bir webhook göndererek işlemin tamamlandığını bildirebilir.